PHỤ LỤC TRA CỨU VÀ TÀI LIỆU
Phụ lục này gom lại những thứ bạn sẽ lật đến nhiều lần sau khi đã đọc xong các chương: nguồn gốc của khung sách (phần A), danh mục tài liệu để đọc tiếp (phần B), bảng thuật ngữ dùng thống nhất trong cả cuốn (phần C), và ba phần tra cứu thực hành khi làm việc thật: phím tắt (phần D), quy cách xuất file (phần E) và danh sách kiểm tra trước khi giao sản phẩm (phần F).
Mọi số liệu kỹ thuật trong các phần D, E, F đều có thể thay đổi theo phiên bản phần mềm, nền tảng hoặc nhà in. Hãy coi chúng là điểm xuất phát, và luôn đối chiếu với tài liệu hiện hành của nơi bạn giao sản phẩm.
A. Các chương trình và sách quốc tế đã tham khảo
Khung 11 chương của cuốn sách được dựng từ phần chung của các chương trình và sách nền tảng dưới đây, rồi bổ sung phần màn hình, khung hình động và văn hóa Việt. Bảng 12.1 cho biết mỗi nguồn mạnh ở đâu và đã được lấy vào chương nào; Hình 12.1 là bản đồ nhìn nhanh của cùng thông tin đó.
Bảng 12.1. Các chương trình và sách nền tảng đã tham khảo
| Chương trình, sách | Nơi, thời gian | Điểm mạnh | Đã lấy vào sách này |
|---|---|---|---|
| Khóa dự bị (Vorkurs) của Bauhaus | Đức, 1919–1933 | Học hình, màu, chất liệu bằng thực nghiệm | Chương 2, 3, 5; bài tập kiểu Itten, Albers |
| Foundation Diploma in Art & Design | Anh, một năm trước bậc đại học | Thử nhiều ngành trước khi chọn hướng chuyên sâu | Chương 11 (moodboard, portfolio) |
| Năm nhất nền tảng của một số trường nghệ thuật Mỹ (ví dụ RISD, Parsons) | Mỹ | Vẽ, thiết kế, không gian, và học phần về thời gian | Chương 10 (thiết kế theo thời gian) |
| Design Basics (Lauer & Pentak) | Sách giáo khoa đại học, Mỹ | Hệ thống nguyên lý rõ, nhiều ví dụ nghệ thuật | Chương 3, 4 |
| Graphic Design: The New Basics (Lupton & Phillips) | Princeton Architectural Press, có liên kết với Maryland Institute College of Art | Yếu tố và nguyên lý áp dụng cho thiết kế số | Chương 2, 3, 4, 8 |
| Principles of Form and Design (Wucius Wong) | Tác giả làm việc ở Hồng Kông; sách xuất bản ở Mỹ (1993) | Cơ sở tạo hình 2D, 3D, ít phụ thuộc vẽ tay | Chương 2, bài tập hình học |
| The Visual Story (Bruce Block) | Điện ảnh và truyền thông số | Cấu trúc thị giác theo thời gian | Chương 4, 6, 10 |
| Fundamentals of Graphic Design (CalArts, trên Coursera) | Khóa trực tuyến mở | Hình ảnh, chữ, hình dạng, màu, bố cục | Tài liệu tự học đi kèm mọi chương |
| Tài liệu mỹ thuật cơ sở trong nước | Giáo trình mỹ thuật, luật xa gần, lịch sử mỹ thuật | Luật xa gần, lý thuyết màu, lịch sử mỹ thuật Việt Nam | Chương 5, 6, 9 |
Hình 12.1. Bản đồ nguồn tham khảo: mỗi hàng là một chương trình hoặc cuốn sách, mỗi cột là một chương của cuốn này; chấm đỏ cho biết nguồn đó đã được lấy vào chương nào.
Nguồn: Tác giả, theo Bảng 12.1.
Vài chú thích để dùng bảng cho đúng:
• Vorkurs. Khóa học bắt đầu từ năm 1919 như một học kỳ dự bị do Johannes Itten dẫn dắt; sau Itten, Josef Albers và László Moholy-Nagy phụ trách, và Bauhaus đóng cửa năm 1933. Các nguồn khác nhau về năm cụ thể ai tiếp quản khi nào, nên sách chỉ nêu mốc 1919 và 1933.
• Foundation Diploma. Đây là khóa nền tảng một năm ở Anh (ví dụ chương trình trình độ 3 của University of the Arts London, do nhiều cơ sở giảng dạy). Điểm đáng học là cách khóa này cho người đọc thử nhiều lĩnh vực như mỹ thuật, minh họa, đồ họa, thời trang, thiết kế 3D, nhiếp ảnh, hoạt hình trước khi chọn hướng đi.
• Năm nhất ở Mỹ. Năm nhất của RISD gồm ba mảng Drawing, Design, Spatial Dynamics. Chương trình năm nhất của Parsons gồm các học phần như Integrative Studio, Drawing/Imaging, Space/Materiality và Time. Học phần "thời gian" là lý do chúng được ghi nhận cho Chương 10.
• Wucius Wong. Principles of Form and Design (1993) là bản gộp ba cuốn trước đó của tác giả: thiết kế hai chiều, hình thức hai chiều và thiết kế ba chiều.
| Khác biệt chủ đích so với sách mỹ thuật truyền thống. Cuốn sách này không đi vào hình họa hàn lâm (vẽ người, tĩnh vật, giải phẫu) và vẽ trang trí, vốn là những hướng học riêng rất đáng theo; sách giữ phác thảo tay cơ bản; bổ sung ảnh chụp, cắt dán, vector, 3D; và thêm typography, màu trên màn hình, khả năng tiếp cận và hình ảnh động. |
|---|
B. Tài liệu tham khảo tổng hợp
B.1. Sáu cuốn nên đọc trước
1. Ellen Lupton & Jennifer Cole Phillips, Graphic Design: The New Basics (Princeton Architectural Press; bản sửa đổi và mở rộng lần hai, 2015).
2. David A. Lauer & Stephen Pentak, Design Basics (Cengage; bản mới nhất tra được là lần 9, 2015).
3. Molly Bang, Picture This: How Pictures Work (Chronicle Books; xuất bản đầu 1991, bản kỷ niệm 25 năm 2016).
4. Josef Albers, Interaction of Color (Yale University Press; bản đầu 1963, bản kỷ niệm 50 năm 2013).
5. Bruce Block, The Visual Story (Routledge; bản 3, 2021).
6. E. H. Gombrich, The Story of Art (Phaidon).
B.2. Tài liệu quốc tế theo chương
Bảng 12.2 gom các sách trong mục "Đọc thêm" của từng chương, kèm thông tin xuất bản đã tra cứu được. Ô để trống nghĩa là chưa đối chiếu được; hãy xem bìa sách hoặc mục lục thư viện trước khi trích dẫn.
Bảng 12.2. Tài liệu quốc tế theo chương
| Chương | Tác giả, nhan đề | Xuất bản (đã tra) |
|---|---|---|
| 1 | Donis A. Dondis, A Primer of Visual Literacy | MIT Press, 1973 |
| 1 | Rudolf Arnheim, Art and Visual Perception | University of California Press; gốc 1954, bản mới 1974 |
| 1 | John Berger, Ways of Seeing | BBC và Penguin, 1972 |
| 1 | Colin Ware, Visual Thinking for Design | Morgan Kaufmann, 2008 |
| 2 | Wassily Kandinsky, Point and Line to Plane | Bauhaus, 1926; bản Anh do Dover in |
| 2 | Wucius Wong, Principles of Form and Design | Wiley (Van Nostrand Reinhold), 1993 |
| 2 | Lupton & Phillips, Graphic Design: The New Basics | Princeton Architectural Press, 2015 |
| 2 | Paul Klee, Pedagogical Sketchbook | Bauhaus, 1925 |
| 3 | Molly Bang, Picture This | Chronicle Books, 1991; bản 2016 |
| 3 | Lauer & Pentak, Design Basics | Cengage, lần 9, 2015 |
| 3 | Robin Williams, The Non-Designer's Design Book | Peachpit, bản 4, 2015 |
| 3 | William Lidwell, Kritina Holden, Jill Butler, Universal Principles of Design | Rockport, bản sửa đổi 2010 |
| 4 | Josef Müller-Brockmann, Grid Systems in Graphic Design | Verlag Niggli, 1981 |
| 4 | Timothy Samara, Making and Breaking the Grid | Rockport; bản 2 năm 2017, bản 3 năm 2023 |
| 4 | Bruce Block, The Visual Story | Routledge, bản 3, 2021 |
| 4 | Joseph V. Mascelli, The Five C's of Cinematography | 1965; bản Silman-James 1998 |
| 4 | Gustavo Mercado, The Filmmaker's Eye | Routledge, bản 2, 2022 |
| 4 | Michael Freeman, The Photographer's Eye | Ilex, 2007 |
| 5 | Johannes Itten, The Art of Color (và The Elements of Color) | Bản Đức 1961; Wiley, bản sửa đổi 1997 |
| 5 | Josef Albers, Interaction of Color | Yale University Press, 1963; bản 2013 |
| 5 | Patti Bellantoni, If It's Purple, Someone's Gonna Die | Focal Press, 2005 |
| 5 | Kassia St Clair, The Secret Lives of Colour | John Murray, 2016 |
| 6 | Scott Robertson, How to Draw | Design Studio Press |
| 6 | Erwin Panofsky, Perspective as Symbolic Form | |
| 7 | Fil Hunter, Steven Biver, Paul Fuqua, Rebecca Reid, Light: Science and Magic | Routledge, bản 6, 2021 |
| 7 | Blain Brown, Motion Picture and Video Lighting | Routledge, bản 4, 2023 |
| 7 | Richard Yot, Light for Visual Artists | Laurence King, bản 2, 2019 |
| 7 | James Gurney, Color and Light | Andrews McMeel, 2010 |
| 8 | Ellen Lupton, Thinking with Type | Princeton Architectural Press, bản 3, 2024 |
| 8 | Robert Bringhurst, The Elements of Typographic Style | Hartley & Marks |
| 9 | E. H. Gombrich, The Story of Art | Phaidon |
| 9 | Philip B. Meggs & Alston W. Purvis, Meggs' History of Graphic Design | Wiley, bản 6, 2016 |
| 9 | Christiane Paul, Digital Art; Magdalena Droste, Bauhaus; Nora A. Taylor, Painters in Hanoi | |
| 10 | Frank Thomas & Ollie Johnston, The Illusion of Life | Disney Editions, 1981 |
| 10 | Richard Williams, The Animator's Survival Kit | Faber & Faber |
| 10 | Walter Murch, In the Blink of an Eye | Silman-James |
| 10 | Amid Amidi, The Art of Pixar | Chronicle Books |
| 11 | Edmund Burke Feldman, Varieties of Visual Experience | |
| 11 | Sylvan Barnet, A Short Guide to Writing About Art | |
| 11 | Austin Kleon, Steal Like an Artist | Workman |
B.3. Tài liệu tiếng Việt
Bảng 12.3. Tài liệu tiếng Việt
| Tài liệu | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Uyên Huy (Huỳnh Văn Mười), Màu sắc và phương pháp sử dụng | Màu sắc cho thiết kế | Bản 2009 và các lần tái bản; nhà xuất bản chưa thống nhất giữa các nguồn |
| Ngô Anh Tuấn, Màu sắc: Lý thuyết và ứng dụng (trong lĩnh vực Thiết kế – Đồ họa – In) | Giáo trình lý thuyết màu | ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM, 2010 |
| Trần Tiểu Lâm, Đặng Xuân Cường, Luật xa gần và Giải phẫu tạo hình | Giáo trình luật xa gần | NXB Giáo dục, 1998 (nguồn thứ cấp) |
| Nguyễn Quốc Toản, Giáo trình Mĩ thuật | Mỹ thuật cơ sở | NXB Đại học Sư phạm, 2004 (nguồn thứ cấp) |
| Phạm Thị Chỉnh, Lịch sử mĩ thuật Việt Nam | Lịch sử mỹ thuật Việt Nam | NXB Đại học Sư phạm, 2013 |
| Phạm Thị Chỉnh, Lịch sử mỹ thuật thế giới | Lịch sử mỹ thuật thế giới |
Để đối chiếu chuẩn đầu ra khi xây dựng chương trình học, bạn có thể xem mã ngành 7210403 (Thiết kế đồ họa), nằm trong nhóm Mỹ thuật ứng dụng của Danh mục giáo dục, đào tạo cấp IV trình độ đại học (Thông tư 24/2017/TT-BGDĐT).
B.4. Nguồn trực tuyến mở
• Lịch sử nghệ thuật: Smarthistory (smarthistory.org), Google Arts & Culture.
• Khóa học mở: Fundamentals of Graphic Design (CalArts) trên Coursera; điều kiện học miễn phí hay trả phí thay đổi theo thời điểm.
• Chữ: Google Fonts Knowledge; Practical Typography của Matthew Butterick (practicaltypography.com); Vietnamese Typography của Donny Trương (vietnamesetypography.com).
• Giao diện và khả năng tiếp cận: Material Design 3 (m3.material.io); Apple Human Interface Guidelines; W3C WCAG 2.2; WebAIM Contrast Checker.
• Màu: Adobe Color (color.adobe.com): vòng màu, luật phối màu, trích màu từ ảnh, kiểm tra tiếp cận.
• Khung hình và tiêu đề phim: FilmGrab (film-grab.com), Art of the Title (artofthetitle.com).
C. Bảng thuật ngữ tổng hợp
Bảng thuật ngữ dùng thống nhất trong cả cuốn sách, sắp theo thứ tự chữ cái tiếng Việt. Cột thứ ba cho biết chương xuất hiện đầu tiên. Ba quy ước chung: dùng chất cảm (texture) chứ không dùng "kết cấu"; hình là hai chiều còn khối là ba chiều; tên các luật phối màu giữ nguyên tiếng Anh theo Adobe Color.
Bảng 12.4. Thuật ngữ, nhóm A đến C
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| ánh phản quang | reflected light | 7 |
| ánh sáng có nguồn | motivated light | 7 |
| ánh sáng cứng, ánh sáng mềm | hard light, soft light | 7 |
| ánh xạ tông | tone mapping | 7 |
| bảng cảm hứng | moodboard | 11 |
| bảng kiểm | checklist | 11 |
| bảng phong cách | style tile | 11 |
| bảng tra màu | LUT (look-up table) | 5 |
| bóng đổ | cast shadow | 7 |
| bóng tiếp xúc | occlusion shadow | 7 |
| bố cục | composition | 4 |
| bố cục tam giác | triangular composition | 9 |
| brief | brief | 11 |
| căn chỉnh | alignment | 3 |
| cắt dán | collage | 9 |
| cân bằng | balance | 3 |
| cân bằng trắng | white balance | 7 |
| cần cẩu | crane | 10 |
| chấm in Ben-Day | Ben-Day dots | 9 |
| chấm màu | pointillism | 9 |
| chân chữ | serif | 8 |
| chất cảm | texture | 2 |
| chất cảm thị giác | visual texture | 2 |
| chế độ tối | dark mode | 5 |
| chiaroscuro, tenebrism | chiaroscuro, tenebrism | 7 |
| chiều cao chữ hoa | cap height | 8 |
| chiều cao chữ thường | x-height | 8 |
| chỉnh cặp chữ | kerning | 8 |
| chủ nghĩa Nhật | Japonisme | 9 |
| chuẩn bị | anticipation | 10 |
| chuyển cảnh | transition | 10 |
| chữ chuyển động | kinetic typography | 8 |
| công năng quyết định hình thức | form follows function | 9 |
| cỡ cảnh | shot size | 4 |
| cú nhảy mắt | saccade | 1 |
| cùng số phận | common fate | 1 |
| cường độ thị giác | visual intensity | 10 |
Bảng 12.5. Thuật ngữ, nhóm D đến G
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| dải tương phản động | dynamic range | 7 |
| diễn giải | interpretation | 11 |
| dolly zoom | dolly zoom | 6 |
| dòng sông trắng | river | 8 |
| đảo kích thước | scale inversion | 3 |
| đẩy, kéo | dolly | 10 |
| đèn chính, đèn phụ, đèn viền | key, fill, back (rim) light | 7 |
| điểm, đường, hình, khối | point, line, shape, form | 2 |
| điểm họa | pointillism | 2 |
| điểm nhấn, trọng tâm | emphasis, focal point | 3 |
| điểm nhìn | station point | 6 |
| điểm tụ | vanishing point | 6 |
| độ bão hòa | saturation | 5 |
| độ dài dòng | measure | 8 |
| độ đậm | weight | 8 |
| độ sáng (của màu) | brightness / lightness | 5 |
| độ sâu trường ảnh | depth of field | 6 |
| đối xứng, bất đối xứng, tỏa tròn | symmetrical, asymmetrical, radial | 3 |
| đồng sắc | metamerism | 5 |
| đường chân trời | horizon line | 6 |
| đường chân trời, đường tầm mắt | horizon line | 6 |
| đường cơ sở | baseline | 8 |
| đường dẫn | leading lines | 4 |
| đường thật, đường ẩn | actual line, implied line | 2 |
| font biến đổi | variable font | 8 |
| gam màu | gamut | 5 |
| ghép ảnh nghệ thuật | photomontage | 9 |
| ghi nguồn | attribution | 11 |
| giảm chuyển động | reduced motion | 10 |
| giờ vàng, giờ xanh | golden hour, blue hour | 7 |
| góc máy | camera angle | 4 |
| góc nghiêng | Dutch angle | 4 |
| góc nhìn | field of view | 6 |
Bảng 12.6. Thuật ngữ, nhóm H đến K
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| hệ lưới tỷ lệ (Ai Cập) | proportional grid | 9 |
| hệ màu cộng, hệ màu trừ | additive, subtractive color | 5 |
| hệ màu giao diện | design tokens | 5 |
| hệ 8 điểm | 8-point grid | 4 |
| hiệu chỉnh màu | color correction | 5 |
| hiệu ứng Kuleshov | Kuleshov effect | 10 |
| high key, low key | high key, low key | 7 |
| hình bóng | silhouette | 9 |
| hình dương, hình âm | positive shape, negative shape | 2 |
| hình hình học, hình hữu cơ | geometric shape, organic shape | 2 |
| hình và nền | figure–ground | 1 |
| histogram | histogram | 7 |
| họ chữ | font family | 8 |
| hòa sắc | color harmony | 5 |
| hoa văn | pattern | 3 |
| hoàng điểm | fovea | 1 |
| hồ sơ màu | ICC profile | 5 |
| hồ sơ năng lực | portfolio | 11 |
| key cao, key thấp | high-key, low-key | 2 |
| khép kín | closure | 1 |
| khoảng cách chữ | tracking | 8 |
| khoảng cách dòng | leading, line-height | 8 |
| khoảng lặng thị giác | visual rest | 10 |
| khoảng thở | breathing room (headroom, lead room) | 4 |
| khoảng trên đầu | headroom | 4 |
| khoảng trống | negative space / white space | 3 |
| khoảng trước mặt | lead room / nose room | 4 |
| khối | form | 2 |
| không gian màu | color space | 5 |
| khung hình, tốc độ khung hình | frame, frame rate (fps) | 10 |
| khung phong cách | style frame | 11 |
| khung trong khung | frame within a frame | 4 |
| kịch bản hình ảnh | storyboard | 11 |
| kịch bản màu | color script | 5 |
| kích thước tương đối | scale | 3 |
| kiểu chữ, họ chữ | typeface, font family | 8 |
| kiểu đặt dấu thanh cũ/mới | old/new tone-mark placement | 8 |
| ký hiệu học | semiotics | 1 |
Bảng 12.7. Thuật ngữ, nhóm L đến N
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| lần dừng mắt | fixation | 1 |
| lia | pan | 10 |
| liên tục | continuity | 1 |
| lòng chữ | counter | 8 |
| luật phối màu | color harmony rule | 5 |
| luật xa gần, phối cảnh | perspective | 6 |
| lưới | grid | 4 |
| lưới chấm in | halftone | 2 |
| lưới đáp ứng | responsive grid | 4 |
| lưới đường cơ sở | baseline grid | 4 |
| lưới ô | modular grid | 4 |
| lưu bạch | liu bai (khoảng trống trong tranh thủy mặc) | 4 |
| màu gốc | base color | 5 |
| máy phối cảnh, máy trực giao | perspective, orthographic camera | 6 |
| mặt tranh | picture plane | 6 |
| motif màu | color motif | 10 |
| mù do không chú ý | inattentional blindness | 1 |
| mù màu, thiếu hụt sắc giác | color vision deficiency | 5 |
| mù thay đổi | change blindness | 1 |
| mười hai nguyên lý hoạt hình | twelve principles of animation | 10 |
| nén và giãn | squash and stretch | 10 |
| ngật | tilt | 10 |
| nghệ thuật tạo sinh | generative art | 9 |
| ngôn ngữ thị giác | visual language | 1 |
| nguyên lý thiết kế | principles of design | 3 |
| nhiệt độ màu | color temperature | 7 |
| nhịp điệu | rhythm | 3 |
| nhịp điệu, lặp lại | rhythm, repetition | 3 |
| nhịp thời gian | timing | 10 |
Bảng 12.8. Thuật ngữ, nhóm P đến T
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| phạm vi công cộng | public domain | 11 |
| phần hiển thị trước khi cuộn | above the fold | 4 |
| phân tích hình thức | formal analysis | 11 |
| phần vươn lên, phần thò xuống | ascender, descender | 8 |
| phép thử nheo mắt | squint test | 3 |
| phê bình (buổi phê bình) | critique | 11 |
| phong cách Thụy Sĩ | International Typographic Style | 9 |
| phối cảnh khí quyển | aerial perspective | 6 |
| phối cảnh song song, isometric | axonometric, isometric | 6 |
| phối cảnh tuyến tính | linear perspective | 6 |
| phụ đề | subtitle, caption | 8 |
| quản lý màu | color management | 5 |
| quy tắc một phần ba | rule of thirds | 4 |
| rãnh cột | gutter | 4 |
| sáng tối | value | 2 |
| sắc tướng | hue | 5 |
| sơn mài | lacquer painting | 9 |
| stop | stop | 7 |
| tam viễn | san yuan (three distances) | 4 |
| tam viễn (cao viễn, thâm viễn, bình viễn) | three distances | 6 |
| tạo màu | color grading | 5 |
| tăng tốc, giảm tốc (easing) | slow in, slow out; easing | 10 |
| tầng lớp (tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh) | foreground, midground, background | 4 |
| tế bào nón | cone cell | 5 |
| thang cỡ chữ | type scale | 8 |
| thị sai | parallax | 6 |
| thị sai chuyển động | motion parallax | 6 |
| thống nhất, đa dạng | unity, variety | 3 |
| thumbnail (phác nhỏ) | thumbnail sketch | Lời nói đầu |
| thuộc tính tiền chú ý | pre-attentive attributes | 1 |
| thứ bậc thị giác | visual hierarchy | 3 |
| tiếp diễn và chồng lấp | follow through, overlapping action | 10 |
| tiêu cự | focal length | 6 |
| tint, shade, tone | tint, shade, tone | 5 |
| toàn cảnh rất rộng, toàn cảnh, trung cảnh, cận trung, cận cảnh, đặc tả | ELS, LS, MS, MCU, CU, ECU | 4 |
| tranh dân gian | folk print | 9 |
| tranh khắc gỗ ukiyo-e | ukiyo-e | 9 |
| tri giác | perception | 1 |
| trọng lượng thị giác | visual weight | 3 |
| trống đồng | bronze drum | 9 |
| trục 180 độ | 180-degree rule | 4 |
| trượt ngang | truck | 10 |
| từ khóa cảm giác | mood keywords | 11 |
| tư thế chính, keyframe | key pose, keyframe | 10 |
| tương phản | contrast | 3 |
| tương phản đồng thời | simultaneous contrast | 5 |
| tỷ lệ | proportion | 3 |
| tỷ lệ khung | aspect ratio | 4 |
| tỷ lệ sáng | lighting ratio | 7 |
| tỷ lệ theo thứ bậc | hierarchical proportion | 9 |
| tỷ lệ tương phản | contrast ratio | 5 |
| tỷ lệ vàng | golden ratio | 3 |
Bảng 12.9. Thuật ngữ, nhóm V đến Y
| Thuật ngữ tiếng Việt | Tiếng Anh | Chương |
|---|---|---|
| vật làm sẵn | readymade | 9 |
| vẽ một, vẽ hai | on ones, on twos | 10 |
| vùng an toàn | safe area | 4 |
| vùng chuyển | halftone | 7 |
| vùng sáng chung | light | 7 |
| vùng sáng nhất | highlight | 7 |
| vùng tối riêng | core shadow | 7 |
| xếp tầng (bố cục) | registers | 9 |
| yếu tố tạo hình | elements of art/design | 2 |
D. Phím tắt thường dùng
Bảng 12.10 chỉ liệt kê các phím phổ biến trên Windows và đã được đối chiếu với hướng dẫn của hãng hoặc nhiều nguồn trùng nhau. Trên máy Mac, thay Ctrl bằng Cmd và Alt bằng Option. Phần mềm nào cũng cho phép xem và đổi phím trong phần cài đặt phím tắt, nên đó là nơi tra đáng tin nhất.
Bảng 12.10. Phím tắt thường dùng (Windows)
| Phần mềm | Phím | Tác dụng |
|---|---|---|
| Photoshop | Ctrl+Z | Hoàn tác |
| Photoshop | Alt+Ctrl+Z | Lùi một bước trong lịch sử (Step Backward) |
| Photoshop | Ctrl+J | Tạo lớp mới bằng cách sao chép (nhân đôi lớp hoặc vùng chọn) |
| Photoshop | Ctrl+T | Biến đổi tự do (di chuyển, xoay, co giãn) |
| Photoshop | Alt+Shift+Ctrl+K | Mở bảng phím tắt để xem và đổi |
| Figma | F | Công cụ Frame (khung) |
| Figma | R | Công cụ hình chữ nhật |
| Figma | Ctrl+D | Nhân đôi đối tượng đang chọn |
| Figma | Ctrl+G | Gộp nhóm |
| Figma | Shift+A | Bọc đối tượng vào khung Auto Layout |
| Figma | Ctrl+Alt+K | Tạo component từ vùng chọn |
| Blender | Numpad 0 | Nhìn qua camera đang dùng (bấm lại để thoát) |
| Blender | Ctrl+Alt+Numpad 0 | Đưa camera về đúng góc nhìn đang xem |
| Blender | Ctrl+Numpad 0 | Chọn đối tượng đang chọn làm camera |
| Blender | G, R, S | Di chuyển, xoay, co giãn đối tượng; X, Y, Z để khóa theo trục; Esc hoặc chuột phải để hủy |
| Blender | Tab | Vào hoặc thoát chế độ chỉnh sửa (Edit Mode) |
| Blender | F12 | Kết xuất (render) khung hình hiện tại |
| Blender | Shift+A | Mở menu thêm đối tượng |
| DaVinci Resolve | Ctrl+B | Cắt clip tại vị trí đầu phát |
| DaVinci Resolve | I, O | Đặt điểm vào, điểm ra |
| DaVinci Resolve | J, K, L | Chạy lùi, dừng, chạy tới |
| DaVinci Resolve | Ctrl+Z, Ctrl+Shift+Z | Hoàn tác, làm lại |
Mẹo dùng bảng này: trong Blender, Ctrl+Alt+Numpad 0 đưa camera về đúng chỗ bạn đang nhìn, rồi Numpad 0 để xem qua camera. Đó là cách nhanh nhất để canh khung hình trước khi kết xuất, như các hình ở Chương 6 và 7. Trên laptop không có bàn phím số, hãy bật tùy chọn mô phỏng bàn phím số của Blender trong phần cài đặt.
E. Quy cách xuất file
Một file đẹp trên màn hình của bạn vẫn có thể hỏng khi đến tay người khác. Chọn đúng định dạng, đúng hệ màu và đúng kích thước ngay lúc xuất là cách rẻ nhất để tránh sửa đi sửa lại.
E.1. Chọn định dạng cho hình ảnh
Hình 12.2 tóm tắt cách chọn; Bảng 12.11 nói rõ hơn.
Hình 12.2. Chọn định dạng file cho hình ảnh theo nội dung: ảnh chụp dùng JPEG hoặc WebP, biểu tượng và logo dùng SVG, ảnh chụp màn hình và hình cần nền trong suốt dùng PNG, chuyển động ngắn dùng video hoặc WebP động, file giao nhà in thường là PDF.
Nguồn: Tác giả, tổng hợp từ các hướng dẫn thực hành về định dạng ảnh web.
Bảng 12.11. Chọn định dạng cho hình ảnh
| Định dạng | Dùng khi | Lưu ý |
|---|---|---|
| JPEG | Ảnh chụp, tranh nhiều sắc độ liên tục | Nén mất dữ liệu; không dùng cho chữ nhỏ, biểu tượng, nền trong suốt |
| PNG | Ảnh chụp màn hình, hình chữ sắc nét, hình cần nền trong suốt | Không mất dữ liệu; thường nặng hơn JPEG với ảnh chụp |
| WebP, AVIF | Ảnh trên web khi cần file nhẹ | Thường nhẹ hơn JPEG; AVIF thường nhẹ hơn WebP, WebP hỗ trợ rộng hơn; để JPEG hoặc PNG làm dự phòng |
| SVG | Logo, biểu tượng, sơ đồ, hình vector | Phóng to không vỡ; nếu file quá nặng, cân nhắc đổi sang PNG hoặc WebP |
| Giao cho nhà in, tài liệu cần giữ nguyên trình bày | Nhúng font; theo yêu cầu của nhà in (PDF/X) | |
| TIFF, PSD | Bản gốc, bản làm việc | Không dùng để đăng web; luôn giữ bản gốc |
Với ảnh động ngắn trên web, nên dùng video (MP4) hoặc WebP động thay cho GIF, vì nhẹ hơn nhiều với cùng chất lượng. Với màn hình, điều quan trọng là số điểm ảnh (pixel) của hình, không phải con số dpi ghi trong file.
E.2. Chuẩn bị file in
Ba thông số bạn sẽ gặp lại ở mọi nhà in: độ phân giải, hệ màu, và lề.
Bảng 12.12. Quy cách file in (điểm xuất phát)
| Thông số | Khuyến nghị thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Độ phân giải | 300 ppi ở kích thước in thật | Khổ lớn xem từ xa có thể thấp hơn (một số nhà in chấp nhận 150 ppi trở lên) |
| Hệ màu | CMYK theo hồ sơ màu nhà in yêu cầu | Một số nhà in nhận RGB và tự chuyển; hãy hỏi trước (xem Chương 5) |
| Lề tràn (bleed) | Khoảng 3 mm mỗi cạnh (nhà in kiểu Mỹ dùng 1/8 inch, khoảng 3,2 mm) | Nền, ảnh kéo ra đến mép lề tràn |
| Vùng an toàn | Khoảng 3–5 mm trong đường xén | Chữ, logo, mặt người nên nằm trong vùng này |
| Định dạng giao | PDF, nhúng hết font; PDF/X-1a hoặc PDF/X-4 tùy nhà in | PDF/X-4 giữ được độ trong suốt, PDF/X-1a thì không |
| Dấu cắt (crop marks) | Chỉ thêm nếu nhà in yêu cầu | Các nơi yêu cầu khác nhau |
Hình 12.3. Hộp giới hạn của một ấn phẩm in: vùng tràn lề (bleed) ngoài cùng, đường xén (trim) là kích thước thành phẩm, và vùng an toàn (safe margin) nằm trong đường xén.
Nguồn: Tác giả. Các lề được vẽ phóng đại; số đo cụ thể theo yêu cầu của nhà in.
| Lỗi thường gặp. Gửi file không có lề tràn, nên sau khi xén xuất hiện một đường trắng mảnh ở mép; hoặc để chữ sát mép nên bị cắt mất nét. Hãy hỏi nhà in bảng thông số của họ trước khi dàn trang, và ưu tiên bảng đó hơn mọi con số trong sách này. |
|---|
E.3. Xuất video
Với video đăng trực tuyến, MP4 chứa hình H.264 và tiếng AAC là lựa chọn an toàn nhất. Bảng 12.13 lấy YouTube làm ví dụ vì nền tảng này công khai thông số khuyến nghị; các nền tảng khác có thông số riêng.
Bảng 12.13. Xuất video: điểm xuất phát (theo hướng dẫn của YouTube)
| Thông số | Khuyến nghị | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đóng gói và mã hóa | MP4, hình H.264, tiếng AAC | Chroma subsampling 4:2:0 |
| Kích thước | 1920 × 1080 (16:9) cho 1080p | Khung dọc 9:16 xem Chương 4 |
| Tốc độ khung hình | Giữ nguyên tốc độ lúc quay | Ví dụ 24, 25, 30 hoặc 60 khung hình/giây |
| Tốc độ bit hình (1080p, SDR) | Khoảng 8–12 Mbps | Các phiên bản trang hướng dẫn nêu số khác nhau; xem bảng hiện hành |
| Tốc độ bit tiếng (stereo) | Khoảng 384 kbps | Tần số lấy mẫu thường dùng 48 kHz |
Vài nguyên tắc ngoài bảng: xuất đúng tỷ lệ khung của nơi đăng (Chương 4), giữ chữ và logo trong vùng an toàn (Chương 4 và 8), kiểm tra phụ đề có đủ dấu tiếng Việt (Chương 8), và xem lại bản xuất trên điện thoại trước khi đăng.
E.4. Chữ và màu
• Chữ: nhúng font trong PDF; với web, dùng font có giấy phép cho phép nhúng và đã kiểm tra đủ ký tự tiếng Việt (Chương 8).
• Màu: đặt không gian màu của tài liệu đúng với nơi hiển thị; hình đưa lên web thường dùng sRGB (Chương 5). Khi chuyển sang CMYK, các màu rất sáng và rất bão hòa thường xỉn đi, nên kiểm tra bản thử trước khi in hàng loạt.
• Tên file và thư mục: đặt tên không dấu, không khoảng trắng nếu file sẽ đi qua nhiều hệ thống; ghi phiên bản (v1, v2) và giữ lại bản gốc chưa nén.
F. Danh sách kiểm tra trước khi giao sản phẩm
Hình 12.4 gom sáu phép thử nhanh; mỗi phép thử mất chưa đến một phút và nối về chương đã học.
Hình 12.4. Sáu phép thử nhanh trước khi giao sản phẩm: nheo mắt, thang xám, mô phỏng mù màu, đo tương phản chữ, kiểm tra dấu tiếng Việt, kiểm tra vùng an toàn.
Nguồn: Tác giả.
F.1. Mọi sản phẩm
• Người xem nhìn vào đâu đầu tiên, và đó có đúng là thứ bạn muốn họ nhìn không (Chương 1, 3)?
• Khi nheo mắt hoặc thu nhỏ, còn đọc ra được bố cục và thứ bậc không (Chương 3, 4)?
• Chuyển sang thang xám, sáng tối còn tách các lớp không (Chương 2, 5)?
• Chữ có đủ tương phản với nền, và có đủ dấu tiếng Việt không (Chương 5, 8)?
• Tên file, phiên bản, và bản gốc đã được lưu chưa?
F.2. Ấn phẩm tĩnh
• Đã thêm lề tràn và để nội dung quan trọng trong vùng an toàn chưa?
• Font đã nhúng, hình đạt độ phân giải in, hệ màu đúng yêu cầu nhà in chưa?
• Đã xem bản thử (proof) hoặc bản in thử một mẫu chưa?
F.3. Giao diện màn hình
• Nút, chữ, biểu tượng đạt tỷ lệ tương phản tối thiểu của WCAG (Chương 5)?
• Thông tin không chỉ dựa vào màu (đã thử mô phỏng mù màu)?
• Chữ không bị cắt dấu và vẫn đọc được khi phóng lớn (Chương 8)?
• Đã xem trên màn hình nhỏ và lớn, chế độ sáng và tối chưa?
F.4. Video và hình ảnh động
• Chữ, logo, phụ đề nằm trong vùng an toàn của khung hình (Chương 4, 8)?
• Tỷ lệ khung, tốc độ khung hình, cỡ file đúng với nơi đăng?
• Chuyển cảnh và chuyển động có phục vụ mạch kể, không chỉ để cho "đẹp" (Chương 10)?
• Màu giữa các cảnh nhất quán, có chủ ý (Chương 5, 10)?